Rất nhiều người cho rằng một khi vợ chồng đã “ly thân”, dọn ra ở riêng, không còn chung sống, chung chi tiêu, thì tài sản mỗi người tạo ra sau đó sẽ đương nhiên là của riêng người đó. Đây là một ngộ nhận phổ biến và có thể gây thiệt hại lớn khi phân chia tài sản lúc ly hôn. Bài viết dưới đây trình bày lại đúng, đủ và cập nhật các căn cứ pháp luật hiện hành để bạn hiểu rõ bản chất vấn đề.
1. Ly thân không phải là một chế định pháp lý
Điều quan trọng đầu tiên cần nắm: pháp luật Việt Nam hiện hành không có khái niệm “ly thân” với tư cách một tình trạng pháp lý riêng biệt. Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 không định nghĩa, không quy định thủ tục, và không quy định hệ quả pháp lý cho việc “ly thân”.
Theo khoản 1 Điều 57 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, quan hệ hôn nhân chỉ chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật.
Điều này có nghĩa là: dù hai vợ chồng đã sống ly thân trên thực tế bao lâu đi nữa — một tháng, một năm hay nhiều năm — thì về mặt pháp lý, họ vẫn đang trong “thời kỳ hôn nhân” cho đến khi có bản án/quyết định ly hôn có hiệu lực. Mọi chế định về tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng vẫn tiếp tục áp dụng bình thường trong suốt giai đoạn ly thân này.
2. Nguyên tắc xác định tài sản chung, tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân
2.1. Tài sản chung của vợ chồng (Điều 33 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014)
Theo khoản 1 Điều 33, tài sản chung của vợ chồng bao gồm:
- Tài sản do vợ, chồng tạo ra;
- Thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh;
- Hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng;
- Thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân (trừ trường hợp tài sản đã được chia riêng theo khoản 1 Điều 40);
- Tài sản được thừa kế chung hoặc tặng cho chung;
- Tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung.
Đáng lưu ý, khoản 3 Điều 33 quy định một nguyên tắc suy đoán rất quan trọng: nếu không có căn cứ chứng minh tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng, thì tài sản đó mặc nhiên được coi là tài sản chung. Nói cách khác, nghĩa vụ chứng minh thuộc về bên khẳng định đó là tài sản riêng, chứ không phải ngược lại.
2.2. Tài sản riêng của vợ, chồng (Điều 43 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014)
Tài sản riêng của mỗi bên chỉ bao gồm:
- Tài sản có trước khi kết hôn;
- Tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân;
- Tài sản được chia riêng cho vợ, chồng theo quy định tại Điều 38, 39, 40 (chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân);
- Tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của vợ, chồng;
- Tài sản khác mà pháp luật quy định thuộc sở hữu riêng (ví dụ: quyền tài sản đối với đối tượng sở hữu trí tuệ, khoản trợ cấp ưu đãi người có công theo Điều 11 Nghị định 126/2014/NĐ-CP);
- Tài sản được hình thành từ tài sản riêng nói trên.
Như vậy, việc một bên tự bỏ tiền lương, thu nhập của mình ra mua tài sản trong giai đoạn ly thân KHÔNG nằm trong danh mục tài sản riêng nêu trên, trừ khi khoản tiền dùng để mua có nguồn gốc từ tài sản riêng đã có từ trước (ví dụ: tiền do cha mẹ tặng cho riêng, tiền có từ trước khi kết hôn).
3. Vậy tài sản mua trong thời gian ly thân được xử lý thế nào?
Có ba tình huống cần phân biệt rõ:
Tình huống 1 – Không có thỏa thuận hoặc bản án chia tài sản: Nếu vợ chồng mua tài sản bằng thu nhập, tiền lương phát sinh trong thời kỳ hôn nhân (kể cả trong giai đoạn ly thân), và không có thỏa thuận chia tài sản chung hoặc bản án của Tòa án về việc chia trước đó, thì tài sản này vẫn là tài sản chung của vợ chồng, bất kể ai đứng tên trên giấy tờ.
Tình huống 2 – Đã có thỏa thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân theo đúng Điều 38, 39 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: Nếu hai vợ chồng đã lập văn bản thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung, và văn bản đó đã có hiệu lực (theo thời điểm ghi trong văn bản hoặc từ ngày lập văn bản nếu không ghi rõ — Điều 39), thì phần thu nhập, tài sản phát sinh sau thời điểm đó thuộc về mỗi người sẽ là tài sản riêng của người đó, theo quy định tại Điều 43. Tài sản mua bằng khoản thu nhập riêng này sau đó là tài sản riêng.
Tình huống 3 – Mua bằng tiền, tài sản chung đã có từ trước: Nếu dùng tiền tiết kiệm chung, tài sản chung đã hình thành trước khi ly thân để mua sắm, thì tài sản mới vẫn chắc chắn là tài sản chung, không phụ thuộc vào việc ai là người đứng ra giao dịch hay đứng tên.
4. Lưu ý: Thủ tục thỏa thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân
Đây là điểm nhiều tài liệu trên mạng trình bày sai hoặc không cập nhật, cần làm rõ:
4.1. Căn cứ pháp lý đúng là Điều 38 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 (không phải Điều 44, và càng không phải “Điều 51 Bộ luật Dân sự 2015” — điều luật này thực chất quy định về giám sát việc giám hộ, không liên quan gì đến tài sản vợ chồng).
Theo Điều 38:
- Khoản 1: Trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng có quyền thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung, trừ trường hợp việc chia tài sản nhằm trốn tránh nghĩa vụ theo Điều 42 (ví dụ: trốn nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng; trốn nghĩa vụ trả nợ; trốn nghĩa vụ nộp thuế… — nếu rơi vào các trường hợp này, thỏa thuận chia tài sản sẽ vô hiệu). Nếu không tự thỏa thuận được, mỗi bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết.
- Khoản 2: Thỏa thuận chia tài sản chung phải lập thành văn bản. Văn bản này được công chứng theo yêu cầu của vợ chồng hoặc theo quy định của pháp luật — tức là việc công chứng không mặc nhiên bắt buộc trong mọi trường hợp, mà chỉ bắt buộc khi các bên tự nguyện yêu cầu công chứng, hoặc khi có quy định pháp luật chuyên ngành khác đòi hỏi (ví dụ một số giao dịch liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất theo Luật Đất đai). Đáng chú ý, theo Luật Đất đai 2024 (khoản 3 Điều 27), thỏa thuận phân chia tài sản chung của vợ chồng liên quan đến bất động sản cũng không bị bắt buộc phải công chứng, chứng thực.
4.2. Thời điểm có hiệu lực (Điều 39): Thời điểm có hiệu lực của việc chia tài sản chung là thời điểm do vợ chồng thỏa thuận và ghi rõ trong văn bản; nếu văn bản không ghi thời điểm, thì hiệu lực tính từ ngày lập văn bản. Nếu do Tòa án giải quyết, việc chia có hiệu lực kể từ ngày bản án/quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật.
4.3. Hậu quả pháp lý của việc chia tài sản chung (Điều 40): Kể từ thời điểm thỏa thuận có hiệu lực, phần tài sản được chia, cùng với hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng của mỗi bên sau khi chia, thuộc sở hữu riêng của mỗi người, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác. Tuy nhiên, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất kinh doanh và hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản chung còn lại (phần chưa chia) vẫn là tài sản chung, trừ khi có thỏa thuận khác.
4.4. Các trường hợp thỏa thuận bị vô hiệu (Điều 42):
- Thỏa thuận chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân bị vô hiệu nếu ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích của gia đình, quyền và lợi ích hợp pháp của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình;
- hoặc nhằm trốn tránh nghĩa vụ cấp dưỡng, nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, nghĩa vụ thanh toán khi bị Tòa án tuyên bố phá sản, nghĩa vụ trả nợ, nghĩa vụ nộp thuế hoặc nghĩa vụ tài chính khác với Nhà nước, hoặc nghĩa vụ khác về tài sản theo quy định của pháp luật.
5. Muốn có tài sản riêng trong giai đoạn ly thân, cần làm gì?
Để tránh tranh chấp và bảo vệ quyền lợi, người có nhu cầu xác lập tài sản riêng trong giai đoạn ly thân nên:
- Lập văn bản thỏa thuận chia tài sản chung theo đúng Điều 38 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, ghi rõ: tài sản/phần tài sản nào được chia cho ai; thời điểm thỏa thuận có hiệu lực; và xác nhận rằng thu nhập phát sinh sau thời điểm đó là tài sản riêng của mỗi bên.
- Công chứng hoặc chứng thực văn bản nếu muốn tăng giá trị chứng cứ và hạn chế tranh chấp về sau, dù pháp luật không bắt buộc trong mọi trường hợp — đặc biệt nên làm nếu tài sản liên quan là bất động sản, tài sản có giá trị lớn hoặc phải đăng ký quyền sở hữu.
- Lưu giữ chứng từ chứng minh nguồn gốc tiền dùng để mua tài sản (sao kê lương, hợp đồng tặng cho, di chúc, giấy tờ tài sản có trước hôn nhân…) để làm căn cứ chứng minh nếu có tranh chấp, vì nghĩa vụ chứng minh tài sản riêng thuộc về người khẳng định điều đó (Điều 33 khoản 3).
- Tham vấn luật sư hoặc công chứng viên để soạn thảo văn bản đúng nội dung, đúng hình thức, tránh rơi vào các trường hợp vô hiệu theo Điều 42 (ví dụ nếu việc chia tài sản ảnh hưởng đến nghĩa vụ cấp dưỡng con chung, nghĩa vụ trả nợ…).
Nếu không đạt được thỏa thuận, các bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân theo nguyên tắc tại Điều 59 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.
Kết luận
Việc ly thân trên thực tế không làm thay đổi bản chất pháp lý của quan hệ hôn nhân, và do đó không tự động biến thu nhập hay tài sản mua sắm của mỗi bên thành tài sản riêng.
Chỉ khi có văn bản thỏa thuận chia tài sản chung hợp lệ theo Điều 38-40 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, hoặc tài sản đó thuộc các trường hợp tài sản riêng liệt kê tại Điều 43, thì tài sản mua sau khi ly thân mới được coi là tài sản riêng. Trong mọi trường hợp khác, tài sản đó vẫn thuộc khối tài sản chung và sẽ được đưa ra phân chia khi ly hôn.
Lưu ý: Bài viết mang tính chất tham khảo pháp lý phổ thông. Với các tình huống cụ thể, đặc biệt liên quan đến tài sản giá trị lớn hoặc bất động sản, bạn nên tham vấn trực tiếp luật sư hoặc công chứng viên để được tư vấn phù hợp với hoàn cảnh của mình.
Thông tin liên hệ:
Văn phòng Luật sư Châu Đốc – Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh
📍 Địa chỉ: 92/49/7/20 Nguyễn Thị Chạy, khu phố Chiêu Liêu, Phường Dĩ An, Thành phố Hồ Chí Minh.
📞 Điện thoại: 0987 79 16 32
✉️ Email: luattamduc.law@gmail.com
🌐 Website: luattamduc.vn
📘 Facebook: Luật sư Dân sự
🎵 TikTok: @luatsutuvantphcm
📍 Google Maps: Xem bản đồ
🕐 Thời gian làm việc: Thứ 2 – Thứ 7 (8:00 – 17:00)
