Di chúc là công cụ pháp lý để một cá nhân định đoạt tài sản của mình cho người khác sau khi qua đời. Trên thực tế, không ít trường hợp tại thời điểm chia thừa kế, những người liên quan không hề hay biết về sự tồn tại của di chúc, hoặc di chúc bị thất lạc, nên di sản đã được phân chia theo pháp luật.
Sau đó, khi di chúc xuất hiện trở lại, câu hỏi đặt ra là: phần di sản đã chia có phải xử lý lại hay không? Bài viết dưới đây trình bày theo trình tự: (1) nguyên tắc ưu tiên di chúc, (2) điều kiện để di chúc phát sinh hiệu lực, (3) thời hiệu yêu cầu chia di sản, và (4) hướng giải quyết cụ thể khi di chúc xuất hiện sau khi di sản đã được chia.
1. Vì sao di sản phải được ưu tiên chia theo di chúc?
Về bản chất, di chúc thể hiện ý chí tự định đoạt tài sản của chính chủ sở hữu. Điều 626 Bộ luật Dân sự năm 2015 trao cho người lập di chúc các quyền sau:
- Chỉ định người thừa kế hoặc truất quyền hưởng di sản của một người thừa kế;
- Ấn định phần di sản cụ thể cho từng người;
- Trích một phần di sản để dùng vào việc di tặng hoặc thờ cúng;
- Đặt ra nghĩa vụ mà người thừa kế phải thực hiện;
- Chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản hoặc người đứng ra phân chia di sản.
Vì pháp luật tôn trọng tuyệt đối quyền tự định đoạt tài sản của chủ sở hữu, nên một khi di chúc hợp pháp, việc phân chia di sản bắt buộc phải tuân theo nội dung di chúc thay vì áp dụng các quy tắc chia thừa kế theo pháp luật.
Tuy vậy, nguyên tắc này có một ngoại lệ quan trọng: theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, một số đối tượng vẫn được hưởng phần di sản nhất định dù không được nêu tên trong di chúc, hoặc bị di chúc truất quyền, bao gồm:
- Con chưa thành niên; cha, mẹ; vợ, chồng của người để lại di sản;
- Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.
2. Di chúc phát sinh hiệu lực từ thời điểm nào?
Khoản 1 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015 xác định di chúc có hiệu lực kể từ thời điểm mở thừa kế. Theo khoản 1 Điều 611 của Bộ luật này, thời điểm mở thừa kế chính là thời điểm người để lại tài sản qua đời.
Riêng với di chúc chung của vợ chồng, thời điểm mở thừa kế được tính từ khi người sau cùng trong hai vợ chồng mất.
Kể từ mốc thời gian đó, người được chỉ định trong di chúc chính thức có quyền hưởng di sản, đồng thời phải gánh các nghĩa vụ tương ứng mà người chết để lại.
Tuy nhiên, việc di chúc “có hiệu lực về mặt thời điểm” không đồng nghĩa với việc di chúc đó đương nhiên hợp pháp. Trước khi áp dụng, cần xem xét thêm các yếu tố về tính hợp pháp của di chúc.
Khi nào di chúc bị coi là vô hiệu?
Di chúc có thể vô hiệu toàn bộ hoặc từng phần nếu không thỏa mãn điều kiện về hình thức hoặc nội dung theo luật định. Thẩm quyền tuyên bố di chúc vô hiệu thuộc về Tòa án, theo quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015. Khi bản án hoặc quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật:
- Nếu chỉ một phần di chúc bị tuyên vô hiệu, phần còn lại vẫn được thực hiện bình thường;
- Nếu toàn bộ di chúc bị tuyên vô hiệu, toàn bộ di sản sẽ được chia theo pháp luật.
Ngoài ra, di chúc (toàn bộ hoặc một phần) cũng không có hiệu lực trong các tình huống sau:
- Người được chỉ định thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc;
- Cơ quan, tổ chức được chỉ định hưởng di sản không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
- Trường hợp có nhiều người/cơ quan/tổ chức cùng được hưởng thừa kế theo di chúc, nếu chỉ một trong số đó rơi vào hai tình huống trên thì chỉ phần di chúc liên quan đến đối tượng đó mất hiệu lực, phần còn lại vẫn có giá trị;
- Tài sản định đoạt trong di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế (nếu chỉ còn một phần tài sản, thì phần di chúc tương ứng với phần tài sản còn lại vẫn có hiệu lực).
Nếu một người lập nhiều bản di chúc khác nhau cho cùng một tài sản, chỉ bản di chúc lập sau cùng được công nhận hiệu lực.
3. Thời hiệu yêu cầu chia di sản là bao lâu?
Theo khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản được quy định như sau:
- 30 năm đối với bất động sản (nhà đất, tài sản gắn liền với đất…);
- 10 năm đối với động sản (xe cộ, vàng bạc…).
Thời hạn này được tính kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hạn nêu trên mà không có yêu cầu chia di sản, tài sản sẽ thuộc về người thừa kế đang trực tiếp quản lý; nếu không còn ai quản lý thì thuộc về người đang chiếm hữu hợp pháp; nếu không có ai chiếm hữu, di sản sẽ thuộc về Nhà nước.
Bên cạnh đó, khoản 2 Điều 623 quy định riêng thời hiệu 10 năm (kể từ thời điểm mở thừa kế) để một người yêu cầu Tòa án xác nhận quyền thừa kế của mình, hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác.
4. Hướng xử lý khi di sản đã chia mà mới phát hiện di chúc
4.1. Trường hợp di chúc bị thất lạc hoặc hư hại
Điều 642 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: nếu sau thời điểm mở thừa kế mà di chúc bị thất lạc hoặc hư hại đến mức không còn thể hiện được đầy đủ ý chí của người lập, đồng thời không có căn cứ nào khác chứng minh ý nguyện thật sự của người đó, thì trường hợp này được xem như không có di chúc — di sản sẽ được chia theo quy định của pháp luật về thừa kế.
4.2. Trường hợp tìm lại được di chúc
- Nếu di sản chưa chia: việc phân chia sẽ căn cứ theo nội dung di chúc.
- Nếu di sản đã chia xong nhưng sau đó tìm thấy di chúc: chỉ phải chia lại theo di chúc khi đáp ứng đồng thời hai điều kiện:
- Vẫn còn trong thời hiệu yêu cầu chia di sản (30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế);
- Có yêu cầu chia lại từ phía người được hưởng thừa kế theo di chúc.
Quy định này nhằm bảo đảm ý chí thật sự của người để lại di sản được tôn trọng, đồng thời bảo vệ quyền lợi chính đáng của người thừa kế theo di chúc.
4.3. Một số lưu ý thực tiễn
- Nếu người thừa kế theo di chúc không có ý kiến phản đối cách phân chia đã thực hiện, hoặc đã tự thỏa thuận xong với những người thừa kế khác, các bên có thể lập văn bản thỏa thuận ghi nhận lại sự việc mà không cần yêu cầu chia lại di sản theo di chúc.
- Ngược lại, nếu phát sinh tranh chấp và vẫn còn trong thời hiệu luật định, người thừa kế theo di chúc hoàn toàn có quyền khởi kiện tại Tòa án để yêu cầu chia lại di sản theo đúng nội dung di chúc, nhằm bảo vệ quyền lợi của mình.
Kết luận
Về nguyên tắc, di chúc hợp pháp luôn được ưu tiên áp dụng khi chia thừa kế. Trường hợp di sản đã được chia theo pháp luật nhưng sau đó phát hiện di chúc, pháp luật vẫn tạo cơ chế để chia lại theo đúng ý chí của người đã khuất – miễn là còn trong thời hiệu và có yêu cầu từ người thừa kế theo di chúc.
Đây là quy định thể hiện rõ tinh thần tôn trọng quyền tự định đoạt tài sản của chủ sở hữu, đồng thời cân bằng với sự ổn định của các quan hệ dân sự đã xác lập.
Việc xác định di sản có phải chia lại theo di chúc hay không còn phụ thuộc vào tình tiết cụ thể của từng vụ việc, như thời điểm phát hiện di chúc, tính hợp pháp của di chúc, ý kiến của các đồng thừa kế và thời hiệu còn lại để yêu cầu chia di sản.
Do đó, các bên liên quan nên tham vấn ý kiến của luật sư hoặc người có chuyên môn pháp lý để được tư vấn cụ thể, phù hợp với tình tiết thực tế của vụ việc.
Thông tin liên hệ:
Văn phòng Luật sư Châu Đốc – Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh
📍 Địa chỉ: 92/49/7/20 Nguyễn Thị Chạy, khu phố Chiêu Liêu, Phường Dĩ An, Thành phố Hồ Chí Minh.
📞 Điện thoại: 0987 79 16 32
✉️ Email: luattamduc.law@gmail.com
🌐 Website: luattamduc.vn
📘 Facebook: Luật sư Dân sự
🎵 TikTok: @luatsutuvantphcm
📍 Google Maps: Xem bản đồ
🕐 Thời gian làm việc: Thứ 2 – Thứ 7 (8:00 – 17:00)
