Sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội đã biến livestream bán hàng trở thành một hình thức kinh doanh phổ biến, từ cá nhân nhỏ lẻ cho đến doanh nghiệp, KOL/KOC có sức ảnh hưởng lớn. Chỉ với một buổi phát trực tiếp, người bán có thể tiếp cận hàng nghìn người tiêu dùng và tạo ra doanh thu đáng kể. Tuy nhiên, đi kèm với lợi ích đó là tình trạng livestream bán hàng sai sự thật, quảng cáo gian dối, thổi phồng công dụng sản phẩm, gây không ít bức xúc trong xã hội và tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý.
Thực tế cho thấy, không ít người livestream khẳng định sản phẩm có công dụng vượt trội, hiệu quả tức thì hoặc gắn mác “hàng chính hãng, hàng nhập khẩu” trong khi không có căn cứ pháp lý hay tài liệu chứng minh. Đặc biệt, với các mặt hàng nhạy cảm như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, thuốc, việc cung cấp thông tin sai lệch không chỉ xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng mà còn có thể gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.
Vậy hành vi livestream bán hàng sai sự thật được pháp luật hiểu như thế nào? Người livestream có thể bị xử phạt ra sao? Mức phạt cụ thể và các chế tài pháp lý hiện hành là gì? Đây là những câu hỏi được rất nhiều cá nhân kinh doanh online, KOL/KOC và cả người tiêu dùng đặc biệt quan tâm trong thời gian gần đây.
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ phân tích rõ các hành vi livestream bán hàng sai sự thật thường gặp và chế tài xử lý theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành, qua đó giúp người kinh doanh nhận diện rủi ro pháp lý, còn người tiêu dùng có cơ sở bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
1. Thế nào là hành vi livestream bán hàng sai sự thật?
Livestream bán hàng sai sự thật được hiểu là hành vi cung cấp thông tin không đúng, không đầy đủ hoặc gây hiểu lầm cho người tiêu dùng về hàng hóa, dịch vụ trong quá trình phát trực tiếp trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube. Mặc dù hình thức thể hiện là livestream, nhưng về bản chất đây vẫn là hoạt động quảng cáo và thương mại, do đó phải tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật.
Theo Luật Quảng cáo 2012, quảng cáo sai sự thật là việc đưa ra thông tin không đúng hoặc gây nhầm lẫn về công dụng, chất lượng, xuất xứ, thành phần, công nghệ sản xuất của sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. Đồng thời, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 cũng nghiêm cấm hành vi cung cấp thông tin không chính xác, không đầy đủ, làm cho người tiêu dùng hiểu sai và đưa ra quyết định mua hàng.
Trong hoạt động livestream bán hàng, hành vi sai sự thật có thể thể hiện dưới nhiều hình thức như: nói quá công dụng sản phẩm; cam kết hiệu quả 100%; quảng cáo sản phẩm như thuốc chữa bệnh khi thực chất chỉ là thực phẩm chức năng; gắn mác “hàng chính hãng”, “hàng nhập khẩu” khi không có tài liệu chứng minh hợp pháp. Những thông tin này nếu không đúng với thực tế đều bị coi là vi phạm pháp luật.
Đáng lưu ý, người livestream không thể viện dẫn lý do “chia sẻ trải nghiệm cá nhân” hay “nói theo cảm nhận” để né tránh trách nhiệm pháp lý. Khi nội dung livestream có mục đích bán hàng hoặc thúc đẩy hành vi mua sắm, mọi thông tin đưa ra đều phải trung thực, có căn cứ và chịu sự điều chỉnh của pháp luật về quảng cáo, thương mại điện tử và bảo vệ người tiêu dùng.
Như vậy, livestream bán hàng sai sự thật không chỉ là hành vi vi phạm đạo đức kinh doanh mà còn có thể kéo theo chế tài xử phạt nghiêm khắc theo quy định của pháp luật hiện hành.
2. Các hành vi livestream bán hàng sai sự thật thường gặp hiện nay
Trong thực tế, hành vi livestream bán hàng sai sự thật diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau, từ cố ý gian dối đến việc cung cấp thông tin thiếu kiểm chứng. Dưới đây là những hành vi vi phạm phổ biến mà người bán, KOL/KOC cần đặc biệt lưu ý.
Thứ nhất, nói sai hoặc thổi phồng công dụng sản phẩm. Đây là hành vi xuất hiện nhiều nhất khi livestream bán hàng, đặc biệt đối với mỹ phẩm, thực phẩm chức năng và sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Người livestream thường quảng cáo sản phẩm có tác dụng “chữa khỏi”, “hiệu quả tức thì”, “cam kết 100%”, trong khi thực tế sản phẩm chỉ có tính chất hỗ trợ hoặc không có cơ sở khoa học chứng minh. Hành vi này bị coi là quảng cáo sai sự thật và gây hiểu lầm nghiêm trọng cho người tiêu dùng.
Thứ hai, cung cấp thông tin không đúng về nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa. Việc gắn mác “hàng nhập khẩu”, “hàng xách tay”, “hàng chính hãng” khi không có hóa đơn, chứng từ hợp pháp là hành vi gian dối phổ biến. Nhiều trường hợp hàng hóa thực tế là hàng trôi nổi, hàng gia công trong nước nhưng được quảng cáo như sản phẩm ngoại nhập để nâng giá bán.
Thứ ba, quảng cáo sản phẩm chưa được phép lưu hành hoặc thuộc danh mục hạn chế. Không ít người livestream bán thuốc, mỹ phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe khi sản phẩm chưa được cơ quan có thẩm quyền cấp phép, chưa công bố chất lượng theo quy định. Đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng, có thể bị xử phạt nặng.
Thứ tư, sử dụng thông tin gây hiểu lầm cho người tiêu dùng. Việc dùng hình ảnh trước – sau, chia sẻ trải nghiệm cá nhân thiếu kiểm chứng, hoặc dẫn lời “chuyên gia” không có thật đều nhằm tạo niềm tin sai lệch, khiến người tiêu dùng đưa ra quyết định mua hàng không chính xác.
Những hành vi trên không chỉ làm méo mó môi trường kinh doanh mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý cho người livestream bán hàng.
3. Livestream bán hàng sai sự thật có vi phạm pháp luật không?
Câu trả lời là có. Theo pháp luật Việt Nam hiện hành, livestream bán hàng không đơn thuần là hoạt động chia sẻ trên mạng xã hội mà được xem là hoạt động thương mại gắn với quảng cáo. Vì vậy, mọi thông tin được đưa ra trong quá trình livestream đều phải tuân thủ các quy định của pháp luật về quảng cáo, thương mại điện tử và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Trước hết, theo Luật Quảng cáo 2012, hành vi quảng cáo sai sự thật, gây nhầm lẫn về công dụng, chất lượng, xuất xứ, giá cả của hàng hóa, dịch vụ là hành vi bị nghiêm cấm. Khi người livestream giới thiệu sản phẩm với mục đích bán hàng, nội dung phát trực tiếp đó được xem là quảng cáo, dù không treo banner hay chạy quảng cáo trả phí.
Bên cạnh đó, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 quy định rõ nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân kinh doanh là phải cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ và trung thực cho người tiêu dùng. Việc che giấu thông tin, cung cấp thông tin sai lệch hoặc gây hiểu nhầm khiến người tiêu dùng quyết định mua hàng đều bị coi là hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng.
Ngoài ra, theo quy định của pháp luật về thương mại điện tử, cá nhân, tổ chức bán hàng thông qua mạng xã hội cũng phải chịu trách nhiệm như các chủ thể kinh doanh thông thường. Việc livestream bán hàng sai sự thật không thể viện dẫn lý do “nói vui”, “chia sẻ cảm nhận cá nhân” hay “không biết quy định pháp luật” để miễn trừ trách nhiệm.
Như vậy, livestream bán hàng sai sự thật là hành vi vi phạm pháp luật, tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà người thực hiện có thể bị xử phạt hành chính, buộc bồi thường thiệt hại, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong những trường hợp nghiêm trọng.
4. Chế tài xử lý hành vi livestream bán hàng sai sự thật theo pháp luật
Hành vi livestream bán hàng sai sự thật, tùy theo tính chất, mức độ vi phạm và hậu quả gây ra, có thể phải chịu nhiều chế tài pháp lý khác nhau, từ xử phạt vi phạm hành chính đến bồi thường thiệt hại, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Trước hết, về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quảng cáo, theo quy định của Nghị định 38/2021/NĐ-CP, hành vi quảng cáo sai sự thật, gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng có thể bị phạt tiền từ 20 triệu đồng đến 60 triệu đồng đối với cá nhân, và từ 40 triệu đồng đến 120 triệu đồng đối với tổ chức. Ngoài hình phạt tiền, người vi phạm còn bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc gỡ bỏ nội dung livestream vi phạm, buộc cải chính thông tin sai sự thật, hoặc thu hồi sản phẩm quảng cáo không đúng quy định.
Bên cạnh đó, theo Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt trong lĩnh vực thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (đã được sửa đổi, bổ sung), hành vi gian dối trong hoạt động bán hàng, cung cấp thông tin không chính xác về hàng hóa, dịch vụ có thể bị phạt tiền lên đến 100 triệu đồng đối với cá nhân và 200 triệu đồng đối với tổ chức. Trường hợp thu lợi bất chính, người vi phạm còn bị buộc nộp lại toàn bộ số tiền thu lợi.
Ngoài chế tài hành chính, người livestream bán hàng sai sự thật còn có thể phải bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng theo quy định của pháp luật dân sự nếu gây ra tổn thất thực tế. Trong trường hợp hành vi có dấu hiệu lừa đảo, chiếm đoạt tài sản hoặc liên quan đến sản xuất, buôn bán hàng giả, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Như vậy, các chế tài xử lý hành vi livestream bán hàng sai sự thật hiện nay là khá nghiêm khắc, đòi hỏi người kinh doanh online và người có ảnh hưởng trên mạng xã hội phải đặc biệt thận trọng khi cung cấp thông tin về sản phẩm.
5. Ai phải chịu trách nhiệm khi livestream bán hàng sai sự thật?
Một trong những vấn đề gây nhiều tranh cãi hiện nay là xác định chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý khi xảy ra hành vi livestream bán hàng sai sự thật. Trên thực tế, tùy vào vai trò và mức độ tham gia vào hoạt động bán hàng, trách nhiệm có thể thuộc về một hoặc nhiều chủ thể khác nhau.
Thứ nhất, người trực tiếp livestream bán hàng là chủ thể chịu trách nhiệm chính. Cá nhân này có nghĩa vụ bảo đảm thông tin cung cấp về sản phẩm là trung thực, chính xác và có căn cứ pháp lý. Việc viện dẫn lý do “chỉ đọc theo kịch bản”, “nghe bên cung cấp nói lại” hay “chia sẻ trải nghiệm cá nhân” không làm miễn trừ trách nhiệm nếu nội dung livestream là sai sự thật và nhằm mục đích bán hàng.
Thứ hai, chủ shop hoặc doanh nghiệp sở hữu sản phẩm cũng phải chịu trách nhiệm pháp lý. Trường hợp người livestream là nhân viên, cộng tác viên, KOL/KOC được thuê quảng cáo, thì tổ chức, cá nhân kinh doanh vẫn có thể bị xử phạt nếu cung cấp thông tin sai, chỉ đạo quảng cáo gian dối hoặc hưởng lợi từ hành vi vi phạm.
Thứ ba, KOL/KOC, người có ảnh hưởng trên mạng xã hội có thể phải chịu trách nhiệm độc lập nếu biết hoặc phải biết thông tin quảng cáo là sai sự thật nhưng vẫn thực hiện livestream để bán hàng. Trong trường hợp này, KOL/KOC không chỉ đối mặt với chế tài hành chính mà còn có thể phải bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng.
Thứ tư, nền tảng mạng xã hội hoặc sàn thương mại điện tử cũng có trách nhiệm nhất định trong việc kiểm soát nội dung. Nếu không thực hiện nghĩa vụ giám sát, gỡ bỏ nội dung vi phạm theo quy định, các nền tảng này có thể bị xử lý theo pháp luật về thương mại điện tử.
Như vậy, trách nhiệm pháp lý trong hành vi livestream bán hàng sai sự thật không chỉ dừng lại ở người trực tiếp lên sóng mà có thể liên đới nhiều chủ thể, tùy vào từng tình huống cụ thể.
Xem thêm tại: Tài khoản mạng xã hội có được coi là tài sản thừa kế không? (Theo Bộ luật Dân sự 2015)
Kết luận
Livestream bán hàng là một xu hướng kinh doanh tất yếu trong thời đại số, mang lại nhiều cơ hội tiếp cận khách hàng và gia tăng doanh thu cho cá nhân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, khi hoạt động này bị lạm dụng để cung cấp thông tin sai sự thật, quảng cáo gian dối, thổi phồng công dụng sản phẩm, người livestream không chỉ đánh mất uy tín mà còn phải đối mặt với những rủi ro pháp lý nghiêm trọng.
Pháp luật Việt Nam hiện hành đã có những quy định tương đối đầy đủ để điều chỉnh hành vi livestream bán hàng, từ luật quảng cáo, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đến các nghị định xử phạt trong lĩnh vực thương mại và thương mại điện tử. Tùy theo tính chất và mức độ vi phạm, người thực hiện livestream bán hàng sai sự thật có thể bị xử phạt hành chính với mức phạt tiền đáng kể, buộc khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp vi phạm nghiêm trọng.
Vì vậy, để hoạt động livestream bán hàng diễn ra đúng pháp luật và bền vững, cá nhân kinh doanh, KOL/KOC và doanh nghiệp cần tuân thủ nguyên tắc trung thực trong cung cấp thông tin, chỉ quảng cáo những sản phẩm đủ điều kiện lưu hành, có căn cứ pháp lý rõ ràng và kiểm soát chặt chẽ nội dung trước khi phát sóng. Về phía người tiêu dùng, việc hiểu rõ các quy định pháp luật cũng là cơ sở quan trọng để tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi mua sắm qua hình thức livestream.
Có thể khẳng định, minh bạch và tuân thủ pháp luật không chỉ giúp hạn chế tranh chấp, xử phạt mà còn là yếu tố then chốt để xây dựng môi trường kinh doanh online lành mạnh và bền vững.
